طبقه بندی فرش و قالیچه بر حسب طرح و الگو انواع طرح ها

افرادی که قصد خرید فرش دارند، با تنوع بی‌نظیری از طرح‌ها و نقشه‌های چشم‌نواز روبرو می‌شوند که از قدیمی‌ترین و مخملی‌ترین فرش‌های ایرانی و ترک تا قالی‌های رنگارنگ کاشمر را شامل می‌شود. نقشه‌ی هر یک از این قالی‌های زیبا بیانگر فرهنگ و آداب و رسوم محل تولد آن است. دسته‌بندی فرش از نظر مهارت و تکنیک بافت دسته‌بندی‌ای مبهم و نامشخص است که شامل فرش‌های دستباف، گره‌بافی شده با دست (hand knotted) و ترکیبی دستی و ماشینی (hand tufted) می‌شود. البته به تازگی گروه دیگری به نام فرش‌های بافته نشده (Bonded ) نیز به این دسته‌بندی اضافه شده است، که با برخورداری از ویژگی‌هایی مانند تولید آسان، قیمت پایین و دوام قابل قبول به سرعت به محبوبیت بالایی در بازار فرش دست یافته است.

 

طرح‌ها، الگوها و نقش و نگارهای فرش دستباف ایرانی برگرفته و ملهم از طبیعت، تاریخ و افسانه‌ است. در واقع ریشه هنر اصیل فرشبافی را باید در زندگی عشایر جستجو کرد، هنری که از بطن زندگی مردمان عشایر به روستاها و شهرها نیز راه یافت. عشایر از پشم دام‌های خود و رنگزاهای تهیه شده از منابع گیاهی و معدنی در دسترس برای بافت فرش استفاده می‌کنند.

لطفا جهت کسب اطلاعات بیشتر و رزرو نوبت با شماره ……….. تماس حاصل فرمایید.

خاستگاه فرش دستباف


خاستگاه فرش دستباف

زمان و مکان بافته شدن نخستین فرش یا خاستگاه فرش دستباف معمایی حل نشده است که همواره در پس پرده‌ای از رمزوراز نهان بوده است. بااین حال کارشناسان معتقداند که نخستین فرش‌های دستباف احتمالاً در ایران، ترکمستان، آسیای مرکزی، مغولستان و چین بافته شده است، از این نواحی غالباً با اصطلاح “کمربند فرش” یاد می‌شود. زنان ترک فرش‌هایی با رنگ‌های پخته و گرم و طرح‌هایی منحصربه فرد می‌بافتند که نقش و نگارهای سنتی آن چشم‌ها را به خود خیره می‌کرد. نقشه‌های سنتی فرش‌های قدیمی ترک باعث شده که کارشناسان قدمت فرش‌های ترک را متعلق به قرن سیزدهم میلادی بدانند.

فرش در اصل نوعی بافت ضخیم است که نخ‌های بیشتری به نام پرز روی سطح آن وجود دارد. این پرزها با رشته‌های نخ تار یا پود نگه داشته می‌شود. اصطلاح فرش برای فرش‌های پرده‌ای یا رومیزی نیز به کار برده می‌شود. فرش را می‌توان زینت‌بخش خانه، دفتر کار و هتل کرد و از آن برای موقعیت‌ها، مناسبت‌ها و مهمانی‌ها و گردهمایی‌های عمومی استفاده نمود. فرش علاوه بر زیباتر کردن محیط، به محیط روح می‌دهد و حال و هوای حاکم بر آن را جان می‌بخشد. برای ارضاء سلیقه‌های مختلف مشتریان، طیف وسیعی از فرش‌های مختلف در تمامی طبقه‌بندی‌ها بافته می‌شود. امروزه فرش‌ها از مواد مختلف، با طرح‌ها و تکنیک‌های گوناگون بافته می‌شوند تا هر خریداری فرش موردپسند خود را بیابد.

فرش دستباف عموماً با پشم، ابریشم، کنف، الیاف مصنوعی مانند نایلون، پلی استر، الفین و آکریلیک بافته می‌شود؛ فرش‌های بافته شده از پشم گرم و بادوام و فرش‌های ابریشمین نفیس و زیبا هستند و پلی‌استر در میان الیاف مصنوعی بادوام‌ترین است. فرش‌های حصیری و بافته شده با الیاف سخت و زبر نیز جزء فرش‌های دوستدار طبیعت طبقه‌بندی می‌شوند.

تفسیر طرح فرش


چنانچه از محل بافت فرش و معنای نمادهای به کار رفته در طرح آن آگاهی داشته باشیم، خوانش فرش بسیار آسان‌تر می‌شود. در گذشته با درصد اطمینان بالایی می‌شد، محل بافت فرش، کشور و شهر، روستا یا ناحیه‌ی بافت فرش را از روی نقشه‌ی آن تعیین کرد. اما گسترش ارتباطات و تجارت فرش در آغاز قرن بیستم و در تعاقب آن پخش شدن طرح‌های فرش موجب شد که امروزه نتوانیم محل بافت فرش را با قطعیت از روی نقشه آن تشخیص دهیم. البته فرش‌های قدیمی‌تر هنوز گویا هستند و دریچه هیجان‌انگیزی را رو به تاریخ باز می‌کنند.

طرح فرش دارای سه مولفه اساسی است:

  • واحد طرح
  • تکرار
  • نظام سازمان‌دهی: این نظام به شیوه منحنی یا مستقیم‌الخط قابل تفسیر است. طرح فرش یا سراسری است و کل زمینه را با تکرار کردن موتیف‌ها پر می‌کند، یا مرکزی است. در طرح مرکزی ترنجی در وسط فرش دیده می‌شود که بقیه طرح حول آن شکل گرفته است.

 تنوع بالای طرح‌ فرش


فرش‌ها و قالی‌های دستباف زیبایی خانه یا فضاهای تجاری را چندبرابر می‌کنند. فرش و قالی دو اصطلاحی هستند که علی‌رغم تفاوت معنایی به تناوب به جای هم به کار برده می‌شوند، هرچند در بعضی کشورها معنای خاصی از آنها مستفاد می‌شود. برای مثال فرش در امریکا به معنای کفپوشی است که کل کف را از یک دیوار تا دیوار دیگر می‌پوشاند، حال آن که قالی تنها روی بخشی از کف انداخته می‌شود، قابل جابجایی است و می‌توان آن را در مرکز فضا پهن کرد تا به چیدمان مرکزیت بدهد. اما در هندوستان قالی و فرش، هر دو برای اشاره به پوشش کف به کار برده می‌شود.

فرش تا قرن هجدهم بیشتر به صورت پرده فرش و رومیزی به کار برده می‌شد و بعدها به عنوان پوشش کف کاربرد پیدا کرد. پهن کردن فرش دستباف، ترکیبی دستی و ماشینی، ماشینی یا فرش‌های پشمی به فضا جان می‌دهد. الیاف طبیعی و مصنوعی مختلفی به صورت مجزا یا ترکیبی برای بافت فرش به کار برده می‌شود که هر یک دوام و ویژگی‌های ظاهری خاصی، مانند رنگ و انعکاس نور دارند.

فرش دستباف ایرانی و معانی نهفته در آن


فرش دستباف ایرانی یکی از مشهوترین فرش‌های شرقی در سراسر جهان است. فرش‌های بافته شده به دست هنرمندان ایرانی بسیار نفیس و باارزش‌اند و مهارت استادان قالیباف ایرانی را در زنده نگهداشتن این هنر سنتی و انتخاب مواد، اجراء تکنیک‌های رنگرزی و گره‌زنی و خلق الگوها و طرح‌ها نشان می‌دهند. فرش و قالی دستباف ایرانی  بازگوکننده‌ی آرزوها، باورها و خواسته‌های ترسیم کننده نقشه یا بافنده آن است. فرش دستباف ایرانی بازتابی از شرایط زندگی و وضعیت فرهنگی هنرمندان آفریننده‌ی آن فرش و بیانگر شرایط جوی و جغرافیایی و منابع گیاهی در دسترس در آن منطقه‌ی خاص است.

فرش علاوه بر کاربرد روزمره، یک اثر هنری نیز محسوب می‌شود. عشایر ایران فرش‌های زیبایی را برای پوشش کف و دیگر بخش‌های چادرهای خود می‌بافند. بافت گلیم، پتو، پالان و نوارهای تزیینی چادرشب نیز در میان عشایر رواج دارد. فرش اثر هنری کاربردی و زیبایی است که با هزاران یا میلیون‌ها بار گره زدن نخ‌های رنگی از روی نقشه‌ی ترسیم شده روی کاغذ یا بدون نقشه و به طور ذهنی بافته می‌شود. عشایر نقش و نگارهای فرش را بدون نگاه کردن به نقشه و صرفاً با ارجاع به تخیلات و آموخته‌های خود از نسل‌های گذشته می‌بافند. اما قالیبافان شهری برای بافت فرش به نقشه نیاز دارند.

طرح‌های فرش‌های دستباف ایرانی


طرح کلی فرش دستباف ایرانی شامل طرح زمینه و حاشیه می‌شود. حاشیه‌ها مانند قابی بدنه اصلی فرش را درمیان می‌گیرند و معمولاً از سه بخش داخلی، خارجی و اصلی تشکیل می‌شوند. اندازه و نقشه‌ی فرش، طرح حاشیه اصلی را تعیین می‌کند.

طرح فرش‌های دستباف را می‌توان در دو دسته کلی زیر جای داد:

  • چرخنده: طرح چرخنده از خطوط منحنی تشکیل می‌شود که قبل از شروع گره‌زنی روی کاغذ شطرنجی کشیده می‌شوند.
  • شکسته: طرح شکسته از خطوط راست ساده‌ای تشکیل می‌شود که نیازی به رسم آنها قبل از بافت نیست.

طرح شکسته نقشه‌ی محبوب قالیبافان روستایی و عشایر است.

طرح‌های سراسری

طرح‌های سراسری

نقشه هراتی یکی از اولین و پرتکرارترین طرح‌های فرش است که از شکلی لوزی مانند تشکیل می‌شود که گل و بته‌های احاطه شده با برگ‌های نوک‌تیز در گوشه‌های آن وجود دارد. طرح هراتی طرح ماهی نیز گفته می‌شود. خاستگاه نقشه هراتی را می‌توان در طرح سراسری این فرش کرمانی گلدانی بی‌نظیر دید که در اواخر قرن هفدهم در جنوب شرقی ایران در کرمان بافته شد. این فرش زمانی متعلق به باروانس آلیس دوروچیلد بود.

قشقایی

قشقایی

نقشه هراتی پس از مدتی در مراکز اصلی قالیبافی ایران رواج یافت و مورد قبول قوم‌های عشایر مانند قوم قشقایی جنوب شرقی ایران نیز قرار گرفت. نقشه هراتی در فرش‌ قشقایی بالا در مقیاسی کوچکتر بافته شده است. این فرش قشقایی طرحی سراسری دارد که روی زمینه‌ای عاجی رنگ نقش بسته است  که تا لچک‌های گوشه‌ها ادامه دارد.

کله

کله

طرح دیگری که در نقشه‌های سراسری تکرارشونده دیده می‌شود، نقشه خرچنگ است که نخستین بار در خراسان بافته شد و در اصل از طرح گل شاه عباسی تودرتوی اصفهان وام گرفته شده است. نقشه خرچنگ به زیبایی در این فرش کله شمالغربی ایران دیده می‌شود، که در آن گل‌های شاه عباسی مانند خرچنگ‌هایی با پنجه‌های باز بافته شده‌اند.

بوته

بوته

نقش و نگار باستانی بوته به طور گسترده در ایران و هندوستان به کار برده شده است. طرح بوته با نام‌های کشمیری یا گلابی نیز شناخته می‌شود. بوته در فارسی به معنای دسته‌ای برگ از برگهای درختان کاج یا نخل است. روستاییان و عشایر به وفور از بوته درختان برای پوشاندن تله‌ها و تله‌گذاری استفاده می‌کردند. طرح بوته را می‌توان در جهات و چیدمان‌های مختلف، به سبک مستقیم‌الخط یا منحنی ترسیم کرد. نقش بوته در این فرش زیبای قرن نوزدهم متعلق به یکی از قبایل آسیای مرکزی، به صورت نواری پیچ در پیچ و ظریف بافته شده است. ردیف‌های رنگارنگ و شطرنجی این رانر زیبای آقستافای قزاقستان نمونه‌ی منحصربه فردی از طرح بوته است.

ترنج

ترنج

استفاده از ترنج مرکزی برای خلق طرحی متقارن به طراحی جلد کتب خطی فارسی در قرن پانزدهم میلادی برمی‌گردد، اما ترنج در قرن شانزدهم به نقشه فرش‌های دستباف راه پیدا کرد. فرش‌های کلاسیک طرح ترنج که در این زمان در تبریز بافته شد، نمونه زیبایی از طرح ترنج در مقیاس بزرگ است که روی آن یا دور آن خطوط مارپیچ گلداری نقش بسته است.

طرح ترنج در گذر قرن‌ها دوام آورد و امروزه به هر دو شکل منحنی، مانند فرش‌های تبریز، و مستقیم‌الخط، مانند فرش‌های هریس، بافته می‌شود. نقشه ترنج به جز ایران، در آناتولی و قزاقستان نیز رواج دارد، هرچند نقشه ترنج در این ناحیه‌ها فرم هندسی قوی‌ای را به خود گرفته است. طرح ترنج می‌تواند مانند فرش دوحاشیه‌ای بالا که در قرن هفدهم در آناتولی بافته شد، مرکزی باشد یا این که چند ترنج با آرایشی خاص در نقشه رسم شده باشد.

طرح‌های مصور داستانگو

طرح‌های مصور داستانگو

بعضی کارگاه‌های فرشبافی در قرن هجدهم و نوزدهم میلادی از طرح‌های انتزاعی به موضوعات نمایشی برگرفته از اشعار و متون کلاسیک روی آوردند. صحنه‌های شکار، زندگی روستایی یا داستان‌های افسانه‌ای با پشم و ابریشم بر روی فرش‌ها جاودانه شد و تصاویری دقیق در نهایت ظرافت بر روی فرش‌های ظریف‌‌بافت نقش بست. استادان قالیباف کرمانی در بافت صحنه‌های ناتورالیستی ظریف بسیار ماهر بودند و غالباً از کارهای غربی الهام می‌گرفتند. طرح فرش مصوری که در تصویر می‌بینید، اقتباسی از پرده دیوارکوب یا گوبلن لویی نوزدهم از مجموعه Les sujets de la fable است که رافائل آن را نقاشی کرده است.

درخت واق واق

درخت واق واق

پرندگان و حیوانات خیالی و عجیب و غریبی که در این فرش هریس ابریشمین، متعلق به شمالغربی ایران درهم تنیده‌اند، نمونه‌ای از درخت سخنگو یا درخت واق واق را به تصویر می‌کشند. درخت واق واق درختی مقدس و سخنگو است که خاستگاه آن به هندوستان برمی‌گردد. شاخه‌های این درخت با میوه‌هایی از سر مردان، زنان یا حیوانات افسانه‌ای به بار نشسته است.

درخت زندگی

درخت زندگی

همان‌طور که در فرش مصور کرمان نشان داده شده در عکس بالا می‌بینید، درخت زندگی نشان دهنده زندگی جاودان و یکی از درونمایه‌های اصلی در اسطوره‌شناسی و مذهب است. درخت زندگی از قاعده‌ی زمینه‌ی فرش می‌روید و تمامی فرش را با شاخه‌هایی پر می‌کند که مملو از گل یا پرندگان مختلف است. غالباً نهر یا رودی نیز در پای درخت جاری است که حیوانات دور آن در گردش‌اند. درخت زندگی نمادی از ارتباط بین بهشت، زمین و جهان دیگر است.

طرح‌های مختلف فرش دستباف ایرانی


در ادامه نگاهی داریم بر معروف‌ترین طرح‌های فرش دستباف ایرانی.

لچک ترنج

طرح لچک ترنج که نخستین بار برای تزیین جلد چرمی کتاب به کار برده شد، یکی از زیباترین و محبوب‌ترین طرح‌های ایرانی است که از قرن شانزدهم به نقشه فرش نیز راه یافته است. طرح لچک ترنج معمولاً گرد و گاهی بیضی شکل است. یک چهارم طرح در هر گوشه از بدنه اصلی فرش دیده می‌شود.

محرابی

طرح محرابی الهام گرفته از  طاق و محراب مساجد است که بعدها عناصر دیگری مانند ستون، گل و برگ نیز به آن اضافه شد. نسخه‌های برگرفته از طرح محرابی با توجه به نام عنصر اضافه شده نام‌گذاری شدند.

گلدانی

طرح گلدانی از گلدان‌های گلی در اندازه‌ها و انواع مختلف تشکیل می‌شود که گاهی پر از گل‌اند و بخش اصلی فرش را می‌پوشانند. گاهی اوقات چند گلدان متقارن یا با چیدمان مشخص کل فرش را تزیین می‌کنند. طرح گلدانی نخستین بار در عصر صفویه مطرح شد. از نسخه‌های بعدی طرح گلدانی می‌توان به طرح گلدانی دوطرفی، گلدان محرابی و گلدان ظل‌السلطان اشاره کرد.

قاب‌قابی

طرح قاب‌قابی یکی از مشهورترین طرح‌ها در هنر فرشبافی است. طرح قاب‌های چهارطرفی در بعضی فرش‌ها یکسان و در بعضی فرش‌ها متفاوت است. منبع الهام‌بخش این طرح صنایع دستی چوبی منبت‌کاری شده است.

درختی

طرح درختی شامل درخت‌هایی باشکوه، به ویژه سرو و بیدمجنون می‌شود. درخت‌های باشکوه‌تر زینت‌بخش فرش‌های سلطنتی بودند و درخت‌های ساده‌تر را می‌شد در فرش‌های بافته شده به دست عشایر و روستاییان دید.

بته

هزاران سال است که زرتشتیان از طرح بته به عنوان نمادی از درخت سرو مقدس استفاده می‌کنند. طرح بته جقه بعدها به فرش‌های نفیس و دیگر آثار هنری راه یافت. طرح بته در نسخه‌های کوچک، متوسط و بزرگ رسم می‌شود: نخست، طرح مادر و فرزند است که در آن طرح بزرگتر تقریباً همواره طرح کوچکتر را در آغوش می‌گیرد؛ دوم، طرح دوستی و دشمنی است که بیشتر در فرش‌های سنه مربوط به ناحیه سنندج دیده می‌شود. نقشه بته جقه در استان‌های خراسان، کرمان، کردستان و مرکزی و در میان ایل قشقایی و بختیاری بسیار متداول است. البته بته جقه نزد ایل قشقایی به طرح قبادخانی و نزد ایل بختیاری به طرح باغی معروف است.

شاه عباسی

نقشه شاه عباسی در اصل طرحی گلدار است که در عصر صفویه محبوبیت یافت، البته شکوفه‌های مقدس انار زرتشتیان را باید الهام‌بخش اصلی این طرح دانست. طرح‌های انتزاعی گلدار آن در ترکیب با طرح اسلیمی نقشه‌ی اصلی فرش و حاشیه‌های آن را تشکیل می‌دهد. طرح شیخ صفی، گلدار و جانوری گونه‌های مختلفی از نقشه شاه عباسی محسوب می‌شوند.

اسلیمی

طرح اسلیمی از الگوهای منحنی شکل گیاهی تشکیل می‌شود و قدمت زیادی در هنرهای تزیینی ایران باستان دارد. واژه اسلیمی به معنای شکوفه است. دهان اژدری یکی از معروف‌ترین گونه‌های طرح اسلیمی است که به وفور در فرش‌های بیجار دیده می‌شود. وجه تسمیه‌ی طرح دهان اژدری اسلیمی این است که بخش انتهایی هر شاخه به دو قسمت منشعب شده است که شبیه به دهان اژدها است.

پرتره

طرح پرتره با ورود اسلام به ایران و به دلیل تناقض داشتن با اصول مذهبی اسلامی ممنوع شد. اما این طرح در عهد صفویه بار دیگر برای جاودانه کردن تصویر پادشاهان مشروعیت یافت و از آن پس تصویر بسیاری از شخصیت‌های برجسته جهانی مانند کریستف کلمب، آبراهام لینکلن، جرج واشنگتن و ناپلئون بر روی فرش‌های پرتره نقش بست. فرش پرتره عمدتاً در کرمان و تبریز بافته می‌شود.

گل فرنگ

طرح گل فرنگ عمدتاً در فرش‌های کردستان، به ویژه بیجار دیده می‌شود. نقشه گلدار طرح گل فرنگ شباهتی به طرح‌های شاه عباسی یا اسلیمی ندارد.

ماهی مختلط

طرح ماهی مختلط نخستین بار در هرات بافته شد و به همین دلیل به طرح هراتی نیز شهرت دارد. هرات قبل از استقلال افغانستان بخشی از ایران بود. در این طرح چهار ماهی در دور فرش دیده می‌شود. البته تصویر ماهی گاهی آن‌قدر انتزاعی است و به چنان سبکی ترسیم شده است که چندان شباهتی به ماهی ندارد و بیشتر شبیه برگ است. طرح ماهی در استان‌های کردستان، آذربایجان و مرکزی رواج دارد. همچنین به دلیل مهارت بافندگان فراهان در بافت طرح ماهی، این طرح به نام نقشه فراهان نیز شناخته می‌شود.

محرمات (خط‌خط)

نقشه محرمات از نوارهای پهن و باریک در رنگ‌های مختلف با هارمونی چشم‌نواز تشکیل می‌شود. طرح محرمات در بعضی نقاط ایران به نام طرح قلمدانی شناخته می‌شود.

چهارفصل

طرح چهارفصل یکی از جذاب‌ترین نقشه‌های فرش است که بیش از چند قرن قدمت دارد. طرح چهارفصل از چهار تصویر تشکیل می‌شود که هر یک یکی از فصول سال را نشان می‌دهد. فرش چهارفصل در گذشته فقط در تبریز و هریس بافته می‌شد، اما امروزه در دیگر نقاط ایران نیز بافته می‌شود.

افشان

طرح افشان طرحی مملو از گل، برگ، شاخه و گیاه است که در تمام فرش، در جهات مختلف پخش شده‌اند. طرح افشان گونه‌های متفاوتی دارد که میناخانی معروف‌ترین آنها است.

ترکمن

طرح ترکمن طرح خاص مردمان ترکمن است که مشخصه‌ی آن خطوط شکسته است. البته طرح ترکمن نیز گونه‌های مختلفی دارد.

شکارگا

طرح شکارگاه مزین به انواع پرندگان و حیوانات وحشی و انبوه درختان است. حیوانات شکارگاه معمولاً شامل شیر، غزال، گرگ، یوزپلنگ و گوزن می‌شود. حیوانات واقعی و افسانه‌ای معمولاً در گوشه‌های مختلف فرش بافته می‌شود. این طرح در دوران پیش از اسلام در هنر سفالگری و نساجی نیز به کار برده می‌شد. طرح شکارگاه در عصر صفویه رواج یافت و بر روی قالی‌های دستبافت ایرانی نقش بست.

من یک بلاک متن هستم، روی دکمه ویرایش کلیک کنید تا این متن را تغییر دهید. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.

“کپی فقط با ذکر منبع و لینک بلامانع است.”

به این پست امتیاز دهید.
طبقه بندی فرش و قالیچه بر حسب طرح و الگو: انواع طرح ها
۵ از ۱ رای

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *