ویژگی فرش نائین طرحی ممتاز و خیال انگیز در زمینه آبی و عاجی رنگ

یکی از پی‌آمدهای نزدیک بودن شهر نایین به اصفهان شباهت طرح فرش‌های این دو شهر به یکدیگر است، چرا که قالیبافان نایینی طرح‌های خود را از سبک معروف و منحنی‌ گلدار فرش‌های اصفهان وام گرفته‌اند. با این توصیف برای تشخیص دادن فرش اصفهان از نایین باید به پالت رنگی فرش توجه کنیم. فرش نایین معمولاً ترکیب رنگ متداولی دارد که شامل زمینه‌ای عاجی یا کرم رنگ می‌شود که رنگ‌های آبی و قرمز به این زمینه جلوه می‌دهند. البته فرش نایین با زمینه آبی سیر، قرمز یا سبز نیز بافته می‌شود، اما این رنگ فرش‌ها در نایین کمیاب‌اند.

تار قالی دستباف نایین، یعنی رشته‌ نخ‌های کشیده شده از بالا تا پایین فرش، معمولاً از جنس پنبه است، اما گره‌های زمینه‌ی آن با نخ‌هایی از جنس پشم یا ترکیبی از پشم و ابریشم زده می‌شود. فرش  صددرصد ابریشم به ندرت در نایین بافته می‌شود.  اکثر فرش‌های منتسب به نایین به سال‌های پس از پایان جنگ جهانی دوم (۱۹۴۵) مربوط می‌شود. بسیاری از روستاییانی که به بافت فرش اصفهان مشغول بودند، در نیمه دوم قرن بیستم به بافتن فرش نایین روی آوردند.

فرش‌های نایین به دلیل مرغوب بودن مواد به کار برده شده در بافت فرش و مهارت قالیبافان نایینی، از اعتبار و محبوبیت بالایی در بازار فرش برخوردار هستند، به علاوه تراکم و تعداد گره‌های فرش نایین بالا است و غالباً بیش از یک میلیون گره در هر متر مربع وجود دارد. نخ به کار برده شده در فرش‌های نفیس‌تر نایین از جنس پشم روی تار ابریشمین است، البته فرش‌های تمام ابریشم با تار و پود و بافت زمینه ابریشمین نیز در نایین بافته می‌شود. طرح ترنج مرکزی با نگاره‌های اسلیمی و گلدار نقشه‌ی رایج فرش در نایین است. شباهت فرش نایین به فرش اصفهان درخورتوجه است. فرش تودشک نایین یکی از گونه‌های کمیاب و پرطرفدار فرش نایین است که ظرافت بافت آن چشم‌ها را به خود خیره می‌کند. گاهی اوقات فرش‌هایی با کیفیت پایین‌تر و طرح و ترکیب رنگی شبیه به فرش نایین به نام فرش نایین به فروش می‌رسد.

موقعیت جغرافیایی نایین

فرش دستباف نایین در شهر نایین و اطراف آن بافته می‌شود. شهر نایین در مرکز ایران در استان اصفهان و نزدیک به حاشیه غربی دشت کویر، در فاصله ۱۵۴ کیلومتری از شهر اصفهان قرار دارد. نایین شهری باستانی است و یکی از معروف‌ترین جاذبه‌های تاریخی آن، مسجد جامع نایین، قدیمی‌ترین مسجد ایران است که از قرن دهم میلادی به‌جا مانده است.

تاریخچه قالیبافی در نایین ایران

تاریخچه قالیبافی در نائین ایران

فرش دستباف نایین، برخلاف اکثر فرش‌های ایرانی پدیده‌ای نسبتاً جدید است. شهر نایین قبل از شروع قرن بیستم در سراسر جهان به تولید پارچه‌های پشمی مرغوب شهرت داشت. اما زمانی که تجارت پارچه‌های دستباف در دهه ۱۹۲۰ رو به رکود گذاشت، مقامات نایین به صنعت دیگری روی آوردند و از آن زمان بود که قالیبافی جایگزین پارچه‌بافی و نساجی شد. به دلیل نزدیک بودن نایین به اصفهان، نخستین فرش‌هایی که در نایین بافته شد، فرش‌های اصفهان بود. اما بافندگان نایینی پیش از آغاز دهه چهارم قرن بیستم، شروع به بافت سبکی خاص در کارگاه‌های فرشبافی نایین کردند که به ناحیه‌های اطراف حومه‌ی شهر نیز تسری یافت. مجاورت این دو مرکز مهم فرشبافی ایران شباهت قابل توجه فرش‌های نایین و اصفهان را توضیح می‌دهد. کارگاه حبیبیان معروف‌ترین کارگاه فرشبافی نایین بود که توسط فتح‌اله حبیبیان، پدر فرشبافی نایین، و برادرش محمد اداره می‌شد. درحال حاضر نوه دختری فتح‌اله حبیبیان مدیر این کارگاه است.

خصوصیات فرش نایین

برخی از ویژگی های فرش نایین عبارت اند از:

چله

گره فارسی

گره فارسی

چله فرش نایین از تارهای به هم فشرده (نخ‌های عمودی) پنبه‌ای و دو کلاف پود (نخ‌های افقی) پنبه‌ای تشکیل می‌شود. زمانی که پودها از یکی از دو طرف محکم کشیده می‌شود، تارهای به‌هم فشرده مشخص می‌شود و در دو سطح قرار می‌گیرد. برای بافت زمینه از نخ پشمی استفاده می‌شود. فرش نایین با گره نامتقارن یا فارسی بافته می‌شود وپرزهای آن کوتاه می‌شود تا نقشه فرش به خوبی دیده شود. پشم مورد استفاده در فرش نایین کرک پشم است که معمولاً ظریف‌تر از پشم استاندارد ایرانی است. در نایین نیز مانند اصفهان فرش‌های نفیس و گران‌بهای ابریشمی بافته می‌شود که با ابریشم چله‌کشی شده است. اکثر فرش‌های گل ابریشم نایین زمینه‌ای عاجی رنگ دارند که روی آن نقش و نگارهایی مانند گلها و پرندگان به چشم می‌خورد.

پرداخت کناره‌ها و انتهای فرش

پرداخت گلیم

پرداخت گلیم

گلیم ساده‌ی پنبه‌ای، بخشی در اندازه‌های متفاوت است که در انتهای فرش و قبل از ریشه‌های آن بافته می‌شود. ریشه‌ها نیز پس از بافت گلیم گره زده می‌شود و به این ترتیب فرش تمام می‌شود. کناره‌های فرش نیز با قیطان پشمی پوشانده می‌شود.

طرح

نقشه شاه عباسی

طرح اسلیمی

طرح فرش نایین، با شباهت نسبی به طرح اصفهان، به راحتی قابل شناسایی است و به همین دلیل نمونه مناسبی برای مطالعه‌ی طرح فرش‌های ایرانی محسوب می‌شود. طرح‌های منحنی‌شکل پذیرای نقش و نگارهایی ظریف و هنرمندانه است. نقشه‌ی معمول فرش‌های نایین ترنجی مرکزی است که روی زمینه‌ی آبی سیر یا عاجی رنگ بافته شده و طرح‌های گلداری مانند شاه عباسی زمینه را پر کرده است؛ طرح‌های گلدار به صورت منحنی‌الخط ترسیم شده است تا زمینه‌ای شبیه به باغی خیال‌انگیز خلق شود. طرح فرش نایین به هر دو صورت سراسری و افشان یا با ترنج مرکزی لوزی شکل و همچنین با نگاره‌های اسلیمی و حیوانات و پرندگان دیده می‌شود.

در فرش نایین نیز مانند فرش اصفهان؛ غالباً از موتیف‌های اسلیمی استفاده می‌شود که از چند ترنج ستاره‌ای و خطوط درهم‌تنیده تشکیل می‌شود. هنگام خرید فرش نایین به این نکته دقت کنید که تمام فرش‌هایی که نام حبیبیان در حاشیه‌شان بافته شده، لزوماً اصیل نیستند و صرف وجود این امضاء دلیلی بر کیفیت و اصالت فرش نیست.

رنگ

فرش نایین معمولاً به رنگ‌های آبی سیر، آبی متوسط، عاجی و شتری بافته می‌شود. آبی روشن، سبز و حتی قرمز شرابی و زرد نیز در ترکیب رنگ فرش‌های نایین دیده می‌شود، هرچند این رنگ‌ها معمولاً برای جلوه دادن به بخش‌هایی از نقشه به کار برده می‌شود. نایین یکی از معدود شهرهایی است که از پشم سفید به عنوان رنگ غالب استفاده می‌کند. تعداد رنگ‌های فرش نایین از دیگر فرش‌های دستباف ایرانی کمتر است و به ندرت بیش از ۸ رنگ در یک فرش به چشم می‌خورد.

اندازه

فرش نایین عموماً در اندازه ۶×۹ و کوچکتر بافته می‌شود، البته به تازگی فرش‌های بزرگتر نیز تولید می‌شود.

دو روش برای تعیین کیفیت فرش نایین:  لا و KPSI

در خاورمیانه از دو معیار لا و KPSI برای تعیین کیفیت و ارزش‌گذاری فرش‌های نائین استفاده می‌شود، که هر دو به هم مرتبط‌ اند. منظور از لا تعداد لایه‌های تاری است که فرش روی آن بافته می‌شود. برای این که بهتر متوجه مفهوم لا بشوید، بهتر است بگوییم که لا تعداد رشته نخ‌هایی است که در یک ریشه وجود دارد، معمولاً نخ‌های تار در پایان بافت به صورت ریشه درآورده می‌شود. KPSI را نیز می‌توان تعداد گره‌ها در هر اینچ مربع تعریف کرد.

لا

برای تعیین لا کافی است که یک رشته از ریشه‌های فرش را در دست بگیرید و به شکل زیر آن را باز کنید:

  • اگر یک رشته از ریشه را باز کنید، بهتر می‌توانید تعداد لایه‌های نخ به کار رفته در تار را ببینید. در هر رشته دو یا سه تار نخ وجود دارد.
  • اگر سه تار دیدید، این سه تار را از هم باز کنید. اگر باز هم سه تار دیگر پیدا کردید، فرش نه لا (۳×۳ = ۹) است. اما اگر هر یک از سه تار نخ به دو تار دیگر باز شد، فرش شش لا (۳×۲ = ۶) است.
  • اگر در هر رشته از ریشه فرش فقط دو تار وجود داشت، این دو تار را از هم باز کنید. احتمالاً در هر تار دو تار دیگر وجود دارد و بنابراین فرش چهارلا (۲×۲ =۴) است.

KPSI

اصطلاح KPSI یا تعداد گره‌ها در هر اینچ مربع به لا مرتبط است. هرچه تعداد تارهای تشکیل دهنده هر ریشه کمتر باشد، گره‌زنی محکم‌تر می‌شود و تعداد گره‌ها در واحد سطح بالاتر می‌رود. تراکم بالاتر به معنای ظریف‌تر و باکیفیت‌تر بودن فرش است. بنابراین به طور کلی فرش نه لا پایین‌ترین کیفیت را دارد، شش لا فرشی متوسط و چهارلا فرشی نفیس و مرغوب است. البته فرش‌های هر دسته نیز به لحاظ کیفیت با هم تفاوت دارند. لا و KPSI فقط دو روش برای تعیین کیفیت نسبی فرش نائین است.

ویژگی های فرش نایین در یک نگاه

  • طرح: فرش و قالی دستباف نایین طرحی منحنی شکل دارد. طرح فرش نایین در تمام جهان منحصر به فرد است و همگان فرش نایین را با تک ترنجی مرکزی می‌شناسند که روی زمینه‌ای آبی یا عاجی بافته شده است.
  • کیفیت: فرش نایین در کیفیت‌های مختلفی بافته می‌شود. فرش‌های جدیدتر کیفیت بسیار بالایی دارند، البته صنعت فرشبافی در نایین سابقه زیادی ندارد. ازآنجایی که فرش نایین طرفداران بی‌شماری در بازار فرش دارد، بسیاری از بافندگان هندی و پاکستانی فرش‌هایی شبیه فرش نایین را تولید کرده‌اند. متاسفانه بعضی فروشندگان این فرش‌های کپی را به نام فرش اصیل نایین به فروش می‌رسانند. حبیبیان یکی از معروف‌ترین استادان قالیباف نایینی است. فرش حبیبیان نایین به دلیل تقاضای زیاد، بسیار کمیاب است. یافتن فرش‌ها و قالی‌های قدیمی‌تر نایین نیز دشوار است.
  • شکل و اندازه: فرش نایین در اندازه‌های مختلف بافته می‌شود، بااین حال اندازه‌های متوسط ۴ x 6 و ۸ x 10 پا متداول‌تراند. فرش نایین در اندازه ۱۰ x 18 پا نیز در بازار وجود دارد.
  • رنگ: عاجی و آبی تیره و آبی روشن سه رنگ اصلی فرش‌های نایین هستند. فرش نایین با زمینه قرمز بسیار نادر است.
  • بافت: قالی و فرش نایین با پشم نرم و با تراکم بالا بافته می‌شود و پرزهای آن کوتاه می‌شود تا فرش نازک شود و نقشه آن به خوبی دیده شود.
  • چله: تار عموماً پنبه‌ای و پود ابریشمی یا پشمی است.
  • گره: بافندگان نایینی فرش را با گره فارسی می‌بافند. کارشناسان فرش از معیار دیگری به نام لا برای ارزش‌گذاری فرش نایین استفاده می‌کنند. منظور از لا تعداد تارهای تشکیل دهنده‌ی ریشه‌ی انتهایی فرش است. تعداد لا بر قیمت فرش اثر می‌گذارد.

قیمت فرش نایین چقدر است؟

هرچه تعداد لا کمتر باشد، قیمت فرش نائین بیشتر می‌شود. فرش ۹لا، یعنی فرشی که ۹ تار نخ در هر ریشه آن وجود دارد، فرشی با کیفیت خوب است. گران‌ترین فرش دستباف نایین فرش ۴لا است که بسیار ظریف، باارزش و البته کمیاب است. کیفیت فرش به تعداد گره‌ها بستگی دارد که معمولاً از ۱۲۰ KPSI )۳۰ )رج تا ۸۴۲ KPSI )۸۰ )رج متغیر است. فرش دستباف نائین در زمره‌ی ظریف‌ترین فرش‌های دستباف قرار می‌گیرد، بنابراین برای هر متر مربع از فرش نائین باید مبلغ بیشتری را نسبت به هر متر مربع از فرش‌های دیگر پرداخت کنید. به خاطر داشته باشید که براساس یک قاعده کلی هرچه KPSI بالاتر و لا پایین‌تر باشد، فرش باارزش‌تر می‌شود.

“کپی فقط با ذکر منبع و لینک بلامانع است.”

به این پست امتیاز دهید.
ویژگی فرش نایین : طرحی ممتاز و خیال انگیز در زمینه آبی و عاجی رنگ
۴ از ۳ رای

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *